Toon kaart
Menu
Stories

Pionier van het eerste uur

Eva de Klerk was eind jaren ‘90 grondlegger van de grootste broedplaats van Nederland, in de scheepsbouwloods op NDSM. Nu geeft ze wereldwijd advies over stadsontwikkeling van onderop.

Eva de Klerk kijkt vol trots vanuit haar kantoor – drie schots en scheef op elkaar gestapelde containers – uit over een van haar scheppingen: de Kunststad. Hier, achter de monumentale muren waarop ‘Nederlandsche Dok en Scheepsbouw Maatschappij’ nog leesbaar is, hebben zo’n 250 kunstenaars en creatieve bedrijfjes hun eigen muren opgetrokken tussen het stalen frame dat ze onder leiding van De Klerk samen ontwierpen. ‘Dat vindt iedereen ongelofelijk, dat we dit samen bedácht hebben. Een ontwikkelaar of gemeente doet graag zaken met één partij. Ik bij voorkeur met honderd eigenzinnige mensen’, lacht De Klerk, die zichzelf verhuurt als ‘aanjager, fondsenwerver en stadsontwikkelaar van onderop’. Naast ateliers zijn er ook een skatepark, theaterwerkplaatsen en ‘vrije kavels’ in de loods. ‘Mensen die hier komen vinden het bijzonder en prachtig en soms ook raar en rommelig. Maar het idee van samen ontwerpen en financieren vindt iedereen gaaf. Er staan wereldwijd heel veel fabrieken leeg. Ik laat zien dat je deze door mensen met weinig geld kunt laten ontwikkelen.’

Manhattan aan het IJ
Toen Eva de Klerk voor het eerst kennismaakte met de scheepswerf, was er meteen een klik. ‘Ik bezocht de voorstelling Noordwesterwals van Dogtroep en heb tot diep in de nacht rondgedwaald op het verlaten terrein. Het was er ruig en spannend. Die enorme loodsen, de rommel, de oude kraan. Ik ben meteen gaan kijken of ik de NDSM kon kraken.’

Het was in 1996, toen Eva de Klerk projecten deed met kunstenaars ‘die geen cent te makken hadden, maar toch alles voor elkaar kregen, door heel veel liefde en overtuiging’. Veel van hen hadden ateliers in gekraakte panden langs de IJ-oevers. Die vervolgens werden ontruimd. ‘De gemeente wilde een soort Manhattan aan het IJ’, hoont De Klerk. ‘Ik ben gaan actievoeren, omdat het sluiten van die broedplaatsen een aderlating voor de stad betekende. Qua kunst en cultuur, maar ook qua economie. Want er was werkgelegenheid in die panden.’

Prijsvraag
Dankzij noodkreten, manifesten en een gezamenlijke denktank van De Klerk en consorten richtte het gemeentebestuur Bureau Broedplaatsen op. Nog een meevaller: bij Pakhuis Wilhelmina slaagden tachtig kunstenaars erin om het pand van de gemeente te kopen. ‘Dat wilde ik ook’, zegt de Klerk. ‘En toen verscheen er in 1999 in de Volkskrant een prijsvraag: culturele ondernemer gezocht voor de NDSM-werf. Ik heb een groep geïnteresseerden gezocht, waarmee we tientjes ophaalden bij familie en vrienden om het plan vorm te geven. Architecten hebben no cure no pay meegewerkt, ik heb talloze steunbetuigingen verzameld van directeuren van culturele instellingen. En toen wonnen we de prijsvraag.’ De scheepsbouwloods waar het om ging bleek overigens totaal vervallen en brandonveilig, maar met subsidie voor een haalbaarheidsonderzoek en nog veel meer fondsenwerving, geld inzamelen en moeite, kwam de broedplaats er.

Criticaster
Eva de Klerk staat al jaren niet meer aan het roer van de scheepsbouwloods, maar vliegt nog wel de hele wereld over om lezingen te geven en over rafelranden te discussiëren in andere wereldsteden. Door het stadsbestuur van Berlijn werd De Klerk gevraagd mee te denken over de herontwikkeling van het voormalige vliegveld Berlin Tempelhof, in de Japanse stad Yokohama was De Klerk namens NDSM het middelpunt van een congres over Europese projecten in de creatieve industrie. Ook dacht ze mee over de Japanse evenknie van NDSM, op een oude scheepswerf in Osaka. De Klerk: ‘Ik ben eigenlijk de grootste criticaster van dit soort projecten. Het is mijn taak om vragen te stellen: waar is je draagvlak, wie is je doelgroep? Steden, architecten, ze willen allemaal creatieve hotspots creëren en bottom up ontwikkelen, maar ze vergeten vaak te kijken of er wel behoefte aan is van onderop.’

De stad als casco
De Kunststad op NDSM is volgens De Klerk nog steeds wereldwijd het beste voorbeeld van een broedplaats die door gebruikers tot stand is gekomen. ‘Qua zelffinanciering en zelfdesign: het stad-als-casco-model. Alleen sloppenwijken ontstaan op soortgelijke manier. Qua organisatie zou ik sommige dingen nu anders doen. Ik zou het bestuur niet nog een keer uit handen geven, om zelf grip te houden op de financiën. Maar dat neemt niet weg dat ik nog steeds ontzettend verliefd ben op deze plek. Het is maar goed dat ik die avond dat ik hier voor het eerst kwam, niet wist waar ik aan begon.’

Kijk voor het oorspronkelijke ontwerp van de Kunststad en meer informatie op www.evadeklerk.com.

Door: Jona Dekker (tekst) en Tim Stet (foto)

Bekijk profiel:

Martinus Meiborg
ndsm.nl webmeester

NDSM is dé creatieve hotspot van Amsterdam. Op de voormalige scheepswerf aan de noorderlijke IJ-oever groeit een ‘selfmade city’ met honderden kunstenaars, creatieve bedrijven, duurzame ondernemers, bijzondere woningen, innovatieve cultuur en media, verrassende horeca en vernieuwende events, op het land en op het water. NDSM is het nieuwe brandpunt voor creatieve stedelijke energie. NDSM-Selfmade City